ISRC, ISWC ve UPC/EAN: Kayıt, Eser ve Yayın Arasındaki Fark — Teknik Referans

Türkü derlemeleri ve düzenlemeleri, fasıl repertuvarı, arabesk kataloğunun yeniden yayım alışkanlığı ve meslek birliği bildirimleri üzerinden.

Kısa cevap

Üç kimlik vardır ve üçü üç ayrı şeyi adlandırır. ISRC bir kaydı adlandırır: tek bir icra, tek bir mix, tek bir master. On iki karakterdir — iki karakter ülke, üç karakter kayıt sahibi (registrant), iki hane referans yılı, beş hane tayin numarası — tireler yalnızca okuma kolaylığıdır ve kodun parçası değildir, kontrol hanesi yoktur. ISWC bestenin kendisini, yani eseri adlandırır; aynı türkünün yirmi kaydı tek bir ISWC'ye ve yirmi ayrı ISRC'ye sahiptir, ve ISWC'yi siz almazsınız — eser meslek birliğinize ya da yayıncınıza bildirildiğinde tahsis edilir. UPC/EAN ise ticari ürünü, yani yayını adlandırır: üç parçalık bir EP'nin bir UPC'si ve üç ISRC'si vardır. Türkiye'de en pahalıya mal olan karışıklık bu üçünün birbirine karıştırılması değil, ikisinin hiç doldurulmamasıdır: bir türküyü "Anonim" diye bildirip düzenleyeni yazmamak, kaydın ISRC'sini doğru verseniz bile eser tarafındaki payı beyan etmemek demektir. Kural tek cümleyle şudur: dosya değiştiyse ISRC değişir, ambalaj değiştiyse değişmez; eser aynı kaldıkça ISWC hiç değişmez; her ürün ayrı bir UPC'dir.

1. Üç kimlik, üç ayrı para hattı

Kayıtlı müzik zincirinde üç kimlik dolaşır ve her biri farklı bir veri tabanında, farklı bir parayla eşleşir.

Para da tam bu üç hat üzerinden akar. Kayıt tarafı — akış (streaming) master gelirleri ve yayın/umuma iletim kaynaklı bağlantılı hak gelirleri — ISRC üzerinden eşleşir. Eser tarafı — bestecinin, söz yazarının, düzenleyenin ve yayıncının parası — ISWC üzerinden ve meslek birliği veri tabanlarındaki ISRC↔ISWC bağı üzerinden eşleşir. Ürün tarafı — perakende, fiziksel satış, raporlamada yayın bazlı mutabakat — UPC üzerinden yürür.

ISRC kayıttır, ISWC eserdir, UPC ise onları sattığınız kutudur; ve size ödeme yapan her sistem bu üçünü ayırt edebilmenize bağlıdır.

Bu ayrımın Türkiye'de özellikle sert bir sonucu var: kayıt tarafı ile eser tarafı ayrı meslek birliklerinde durur. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın meslek birliği kütüğü, birlikleri faaliyet alanına göre listeler: MESAM (Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliği, 8.12.1986) ve MSG (Musiki Eseri Sahipleri Grubu Meslek Birliği, 26.07.1999) faaliyet alanı olarak "Musiki Eseri Sahipleri"; MÜ-YAP (3.08.2000) ve MÜYA-BİR (22.08.2006) "Fonogram Yapımcıları"; MÜYOR-BİR (Müzik Yorumcuları Meslek Birliği, 26.02.2004) ve TSMB (24.06.2021) "İcracı Sanatçılar" alanında kayıtlıdır (Kültür ve Turizm Bakanlığı, Telif Hakları Genel Müdürlüğü, "Meslek Birlikleri Hakkında").

Bunun kimlik açısından anlamı çok somut: eser sahipleri tarafındaki birliklerin işi ISWC ile başlar (kimin bestesi, kimin sözü, kimin düzenlemesi, hangi paylarla), bağlantılı hak tarafındaki birliklerin işi ise ISRC ile başlar (hangi tespit, hangi yapımcı, hangi icracılar). Bir yayın hazırlarken iki tarafa da aynı verinin farklı katmanını vermeniz gerekir; birini eksik bırakmak diğerini kurtarmaz.

Kanun da ayrımı aynı yerden çeker. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bağlantılı hakları "Eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek kaydıyla komşu hak sahipleri ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren film yapımcılarının sahip oldukları haklar" olarak tanımlar (m.1/B-j) ve komşu hak sahiplerini sayarken "bir eseri özgün bir biçimde yorumlayan… sanatçıların, bir icra ürünü olan veya sair sesleri ilk defa tespit eden fonogram yapımcıları ile radyo-televizyon kuruluşlarının" haklarından söz eder (m.80) (FSEK metni, Telif Hakları Genel Müdürlüğü). Yani hukukun ayırdığı yerde kimlikler de ayrılır: eser bir tarafta, tespit öbür tarafta.

2. TSM/THM: türkü "anonim" olabilir, derleme ve düzenleme olamaz

Türkiye'de kimlik hatalarının en pahalısı burada yapılır ve neredeyse hep iyi niyetle yapılır.

Bir türkü düşünün: Şarkışla'da bir kaynak kişiden derlenmiş, notaya alınmış, sonra bir bağlama–kaval–yaylı düzeni için düzenlenmiş ve bir albümde yayımlanmış olsun. Yayın formunda beste ve söz alanına "Anonim" yazmak, bir kısmı doğru, sonucu yanlış bir cümledir. Doğru olan: türkünün melodisi ve sözü belirli bir kişiye atfedilemiyorsa, o katman gerçekten anonim repertuvardır. Yanlış olan: o katmanın anonim olması, kayda giden her şeyin sahipsiz olduğu anlamına gelmez.

FSEK, müzik düzenlemesini açıkça işlenme eser sayar. Madde 6, işlenmeleri sayarken dördüncü bentte doğrudan şunu yazar: "Musiki aranjman ve tertipleri". Aynı maddenin son fıkrası şartı koyar: "İstifade edilen eserin sahibinin haklarına zarar getirmemek şartıyla oluşturulan ve İşliyenin hususiyetini taşıyan işlenmeler, bu kanuna göre eser sayılır." Sahibini ise madde 8 belirler: "Bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir." (FSEK, m.6 ve m.8)

Buradaki üç kelimeyi ayırmak gerekir, çünkü sektörde birbirinin yerine kullanılıyorlar ve künyede farklı şeyler ifade ediyorlar:

• Kaynak kişi: türküyü icra eden, derlemenin kendisinden yapıldığı kişi. Künyede kayıt sahibi ya da eser sahibi alanına yazılmaz; ama repertuvar bilgisi olarak taşınması, sonraki tartışmalarda tek dayanağınızdır.
• Derleyen: türküyü sahada tespit eden, notaya alan kişi. Derlemenin kendisi bir emek ve tercih ürünüdür; kimin derlediği repertuvar kimliğinin ayrılmaz parçasıdır.
• Düzenleyen (aranjör): o melodiyi bir enstrüman kadrosu, bir armoni, bir form için yeniden kuran kişi. FSEK m.6/4 ve m.8/2 anlamında işlenme eser sahibi budur.

Künye pratiğinde sonuç şu: eser bildiriminde "Anonim" satırı düzenleyeni ortadan kaldırmaz — sizin onu yazmamanız kaldırır. Beste ve söz alanına "Anonim", düzenleme alanına düzenleyenin adını ve payını yazmak, ikisini birden söylemenin yoludur. Yalnızca "Anonim" yazıp geçmek, işlenme üzerindeki payı hiç beyan etmemek demektir; beyan edilmeyen pay, hiçbir veri tabanında kendiliğinden belirmez.

Aynı türkü, tek eser, çok kayıt

Kimlik tarafındaki asıl model şudur:

• Türkünün kendisi (anonim melodi ve söz) bir eserdir.
• Belirli bir aranjman işlenme eserdir ve kendi eser kimliğine sahiptir; anonim asıl eserin üstüne biner, onun yerine geçmez.
• O aranjmanın her kaydı ayrı bir kayıttır ve ayrı bir ISRC alır.

Somut hâliyle: aynı türküyü bir stüdyo albümünde, iki yıl sonra bir konser kaydında ve bir de yalnızca bağlama–ses düzeninde "akustik" olarak yayımladıysanız, üç ISRC ve — düzenlemeler farklıysa — birden fazla işlenme eser kaydınız var, ama alttaki anonim türkü hâlâ tek bir repertuvar kalemi. Aynı şekilde, sizin düzenlemenizi başka bir topluluk kendi düzenlemesiyle kaydettiğinde, sizin ISRC'nizle hiçbir ilgisi olmayan yeni bir kayıt doğar; ortak nokta yalnızca alttaki türküdür.

Bir uyarı daha: TRT repertuvarındaki sıra numarası bir eser kimliği değildir. Arşiv içi bir numaralandırmadır; ISWC yerine geçmez, uluslararası hiçbir sistemde eşleşme anahtarı olarak kullanılmaz. Aynı şekilde Bakanlığın isteğe bağlı kayıt-tescil işlemi de bir ispat kolaylığıdır, kimlik tahsisi değildir (Telif Hakları Genel Müdürlüğü, Kayıt-Tescil); ISWC, eserin meslek birliği ya da yayıncı üzerinden bildirilmesiyle gelir.

Türkünün anonim olması repertuvara dair bir bilgidir; künyeye "Anonim" yazmak ise bir beyandır — ve yalnız başına yazıldığında düzenlemeden vazgeçme beyanıdır.

3. Fasıl repertuvarı: bestekârı belli bir eserin kimliği de bellidir

Türk sanat müziği tarafında karşıt hata yapılır. Bir fasılda seslendirilen 19. yüzyıl bestelerinin — Hacı Arif Bey'in bir şarkısının, Şevki Bey'in bir bestesinin — koruma süresi çoktan dolmuş olabilir; ama koruma süresinin dolmuş olması eser kimliğinin olmadığı anlamına gelmez. Eser hâlâ belirli bir bestekârın belirli bir eseridir: makamı, usulü, güftesi ve bestekârı bellidir, ve eser tarafındaki veri tabanlarında bir eser kalemi olarak durur.

Bunun pratik sonuçları:

1. Bestekâr alanı "Anonim" ya da "Geleneksel" yazılmaz. Bilinen bestekâr yazılır; korumanın sona ermiş olması yalnızca pay dağılımını etkiler, kimliği değil.
2. Güfte ve beste ayrı ayrı yazılır. Fasıl repertuvarında güftenin şairi ile bestekâr çoğu zaman farklı kişilerdir ve bu ayrım künyede yer almalıdır.
3. Sizin düzenlemeniz ayrı bir katmandır. Klasik bir şarkıyı yaylı grubu, kanun ve ritim kadrosuyla yeniden kurduysanız, ortaya FSEK m.6/4 anlamında bir işlenme çıkar; bunu bildirmek sizin işinizdir.
4. Her fasıl icrası ayrı bir ISRC'dir. Aynı bestenin peşrevden sonra gelen ilk şarkı olarak kaydedilmiş hâli ile bir yıl sonraki canlı fasıl kaydı iki farklı tespittir.

Fasıl kayıtlarında sık görülen bir başka teknik ayrıntı: uzun bir fasıl bandını yayına hazırlarken parçalara ayırmak. Taksim ile ardından gelen şarkıyı tek dosyada mı yoksa iki ayrı parça olarak mı yayımladığınız, kaç ISRC gerektiğini belirler. Tek dosya bir tespittir, tek ISRC alır. İki ayrı parça olarak yayımlanan taksim ve şarkı iki tespittir, iki ISRC alır — ve taksim doğaçlama olduğu için eser tarafında da ayrı bir muamele gerektirir. Bu kararı yayından önce verin; sonradan bölmek, birikmiş dinlenme geçmişini bölmez, sıfırlar.

4. ISRC'nin yapısı, karakter karakter

IFPI kodu şöyle tarif eder: iki harflik ülke kodu ve üç alfanümerik kayıt sahibi kodundan oluşan beş karakterlik bir prefix, ardından iki haneli referans yılı, ardından beş haneli tayin kodu (IFPI, ISRC Structure). Okunuşu: ÜÜ-KKK-YY-NNNNN.

Ülke kodu ile kayıt sahibi kodu birlikte prefix'i oluşturur ve prefix ulusal ajans tarafından tahsis edilir. Tayin kodları prefix sahibinin kontrolündedir; 00000–99999 aralığının tamamı verilmişse yılda 100.000 kod demektir. Bu aralık her zaman tam verilmez: "Yeni bir prefix tahsisi, o kayıt sahibinin kullanmaya yetkili olduğu tayin kodu aralığıyla birlikte yapılır" (ISRC Handbook, §3.3.4).

Tireler görüntüdür

Handbook nettir: "'ISRC' harfleri (ve boşluk) ile tireler ISRC'nin parçası değildir" (§5). TR-A1B-25-00042 ile TRA1B2500042 aynı koddur. Depolarken on iki karakter olarak saklayın: teslimat şartnameleri tiresiz ister ve on iki karakterlik bir alana tireli bir dize yazmak, kaçınılabilir bir doğrulama hatasıdır. Excel'de kimlik sütunlarını metin biçimine çevirin; aksi hâlde tarih ve sayı otomatiği ilk fırsatta devreye girer.

Kontrol hanesi yoktur — ve bu bir ayrıntı değil

UPC'nin kontrol hanesi vardır, ISWC'nin kontrol hanesi vardır, ISRC'nin yoktur. Standartta böyle bir alan yoktur; hiçbir doğrulayıcı size "bu ISRC doğru kayda ait" diyemez. Makine tarafından denetlenebilecek tek şey biçimdir: iki harf, üç alfanümerik, iki hane, beş hane, tanınmış bir ülke kodu, makul bir yıl.

ISRC'de kontrol hanesi olmadığı için tek bir karakteri yanlış yazmak, bozuk değil, başkasına ait olabilecek geçerli görünümlü bir kod üretir.

Bu asimetri yüzünden ISRC girişi, UPC girişinden daha fazla paranoya hak eder: UPC'deki bir yazım hatası çoğu zaman kendi kontrol hanesine takılır, ISRC'deki hata ise hiçbir yere takılmadan geçer gider.

Referans yılı: kaydın yılı değil, kodun yılı

Bu alan Türkiye'deki arşiv yayınlarında sürekli yanlış anlaşılıyor, çünkü "yıl" yazıyor ve insan haklı olarak kayıt yılını sanıyor. IFPI'ın tanımı başka: referans yılı, ISRC'nin atandığı yılın son iki hanesidir — "ilgili yılın son iki hanesi (örneğin 2015 için 15, 2020 için 20)" — ve IFPI açıkça şunu yazar: "ISRC'nin atandığı yıl, kaydın yapıldığı yıldan farklı bir yıl olabilir." İşlevi de idari olarak tanımlanmıştır: her takvim yılında atanabilecek kod uzayını yenilemek, "önceki yıllarda atanmış kodların yanlışlıkla yeniden atanamamasını sağlamak" (IFPI, ISRC Structure). Yani bu alan bir tarih değil, bir ad alanı bölmesidir.

Türkiye bağlamında bunun tam olarak neye benzediğini yazalım. 1974'te banda alınmış, hiç ISRC almamış bir kaydın master'ını 2025'te dijitalleştirip yayımlıyorsunuz. Kod 2025'te atandığına göre referans yılı 25'tir. TR-A1B-25-00017 doğru koddur; içindeki 25'i "ama kayıt 1974" diye 74 yapmaya kalkmak hatayı düzeltmez, hata üretir. Kayıt yılı künyedeki recording year / orijinal yayım tarihi alanlarına yazılır — kimlikten tarih okunmaz.

Referans yılı kodun basıldığı yılı söyler, müziğin yapıldığı yılı değil; bu alanı yayım tarihi sanmak, arşiv kataloglarının sessizce yanlış tarihlenme biçimidir.

5. Ne zaman yeni ISRC gerekir, ne zaman kesinlikle gerekmez

İki cümle bütün kuralı kurar. Handbook §4.3: "ISRC atandıktan sonra esaslı bir değişikliğe uğramamış bir kayda başka bir ISRC atanmayacaktır." Ve §A.3: "Bir kayda atanmış olan ISRC, hiçbir zaman başka ve farklı bir kayda yeniden atanmayacaktır." Bir kayıt, bir kod, kalıcı olarak — ve bir kod, bir kayıt, kalıcı olarak.

Yeni ISRC gerekir

• Remiks. "Bir kaydın remiks edilmiş versiyonu orijinalden farklı olacaktır ve bu nedenle yeni bir ISRC atanacaktır" (§A.9.8).
• Edit. "Örneğin küfürleri susturmak veya değiştirmek için düzenlenmiş bir versiyona yeni bir ISRC atanacaktır" (§A.9.4) — radyo edit'i, temiz versiyon, kısaltılmış single edit'i.
• Canlı kayıt. "Canlı kayıt, stüdyo versiyonundan tamamen farklıdır ve yeni bir ISRC gerekir" (§A.9.1). Fasıl ve türkü repertuvarında bu madde neredeyse her albümde işler.
• Enstrümantal, a capella, öğesi susturulmuş versiyonlar. "Vokalin (veya başka bir öğenin) susturulduğu bir versiyona, yayımlanması amaçlanıyorsa yeni bir ISRC atanacaktır" (§A.9.14). Bağlama ya da kanun eşliğinin öne çıkarıldığı "enstrümantal" versiyonlar tam olarak buraya girer.
• Süre değişikliği. Handbook yaratıcı içeriği etkileyen süre değişikliklerini esaslı sayar ve yaratıcı olmayan süre değişikliklerinde 10 saniyelik eşiğe işaret eder (§A.10.2); IFPI'ın SSS'i eşiği "10 saniyeyi aşan çalma süresi değişiklikleri" olarak tekrarlar (IFPI SSS).

Remaster: yaygın anlatıldığından çok daha dar bir kural

Türkiye'de en sık tekrarlanan yanlış cümle şudur: "remaster yapıldıysa yeni ISRC gerekir." Handbook böyle demiyor. §A.10.1 şartı yaratıcı katkıya bağlar: "Yeni bir ISRC, ancak ve ancak yeniden mastering sırasında kayda uygulanan işlemler kaydın kendisine yaratıcı bir katkı uygulanmasını içeriyorsa atanacaktır."

Handbook hangi işlemlerin bu kapsamda olmadığını da sayar: basit seviye değişikliği, değişmeyen EQ, değişmeyen kompresyon, gürültü giderme (de-noising), çıtırtı temizleme (de-clicking), hız/perde düzeltmesi, örnekleme frekansı değişimi ve dither. Handbook'un ifadesiyle: "Esasen değişmeyen veya teknolojik nitelikteki düzeltme işlemleri bağlamında yeni bir ISRC atanmayacaktır."

Yani 1978 tarihli bir kaseti temizleyip, çıtırtılarını alıp, 44,1 kHz'e çevirip seviyesini yükseltmek — tek başına yeni ISRC gerektirmez. Buna karşılık güvenle söylenebilecek pratik bir kayıt vardır: remaster, orijinalin yanında ayrı bir parça olarak satılıyorsa ayrı bir üründür ve kendi koduna ihtiyaç duyar. Katalog albümlerinde "2021 Remaster" etiketiyle orijinalin yanına konan parçalar bu ikinci gerekçeyle ayrı kod alır, mühendislik sınıflandırmasıyla değil.

Yeni ISRC gerekmez

• Aynı master'ın yeniden yayımı. Yeni kapak, yeni distribütör, yeni ülke, yeni yayım tarihi — hiçbiri kaydı değiştirmez. ISRC kalır.
• Değişmemiş kaydın el değiştirmesi. "Orijinal kayıt sahibi, ISRC verildikten sonra kaydı değiştirilmemiş hâlde satar veya lisanslarsa, yeni bir ISRC atanmayacak ve kaydın ISRC'si aynı kalacaktır" (§4.6).
• Yeni UPC. Bir derleme albümü kendi UPC'sini alır; içindeki kayıtlar ISRC'lerini korur.

Tek asimetrik durum arşiv malzemesinde çıkar: IFPI'ın SSS'i, "bir kaydın başlangıçta ISRC'si yoksa, el değiştirmişse ve mevcut hak sahibi tarafından değiştirilmeden yayımlanıyorsa, yeni bir ISRC atanmalıdır" der (IFPI SSS). Kural var olan kodu korur; hiç olmamış bir kod için geçmiş uydurmaz.

Karar kuralı

Tek soru sorun: dinleyici farklı bir ses dosyası duyacak mı?

Evet ise — farklı icra, farklı mix, farklı süre, farklı içerik — bu farklı bir kayıttır, yeni ISRC ister. Hayır ise — bitler aynı, yalnızca kapak, fiyat, ülke ya da distribütör değişti — mevcut ISRC kullanılır.

Sonra güvenlik kontrolü: bir ISRC'yi asla iki farklı ses dosyasına bağlamayın. Gerçekten yeni bir versiyona gereksiz yere kod açmak telafi edilebilir bir hatadır. Bir kodu iki kayıtta kullanmak telafi edilemez; onu yutan her veri tabanını bozar ve geri çağıramazsınız.

6. Arabesk kataloğu: yeniden yayım alışkanlığının kimlik faturası

Türkiye'de en kalabalık yeniden yayım geçmişi arabesk kataloğundadır ve tipik seyir şudur: 1981'de plak/kaset, 1994'te CD, 2003'te "Altın Seri" derlemesi, 2011'de dijital mağazalara ilk yükleme, 2019'da distribütör değişikliği, 2023'te "remaster" etiketli yeni dijital yayın. Aynı üç dakikalık tespit, kırk yılda altı kez ürün olur.

Kimlik açısından doğru okuma şudur:

• Master değişmediyse kayıt tektir ve ISRC tektir. Altı ürün, altı UPC; ama tek ISRC. Kaset dönemi kayıtlarına hiç ISRC verilmemiş olması çok normaldir; ilk dijital yayımda bir kod atanır ve o kod bundan sonra o kayda aittir.
• Her yeni distribütörde yeni kod üretmek en pahalı hatadır. Yeni kod, o kaydın birikmiş kimliğini — çalma listesi geçmişini, meslek birliği kayıtlarını, bağlantılı hak taleplerini — geride bırakır. Sektöre "sıfır geçmişli, bugün doğmuş bir kayıt" görünür.
• Gerçekten yeni kayıtlar gerçekten yeni kod ister. Aynı katalogda çok yaygın olan "yeniden seslendirme" (aynı sanatçının aynı şarkıyı yıllar sonra yeniden kaydetmesi) yeni bir tespittir: yeni ISRC, aynı ISWC.
• Derlemede sıra ve kapak değişir, kayıt değişmez. "En İyileri" tipi bir derleme kendi UPC'siyle yayımlanır; içindeki on iki parça, ilk yayımlarındaki ISRC'lerle gider.

Bu katalogların çoğunda tek bir belge eksik olduğu için para kaybedilir: kaydın hangi kodla, ne zaman, hangi ürünle yayımlandığını gösteren bir tablo. Devir sözleşmesinde master'ın kimliği yazılı değilse, devirden sonra hangi kodun geçerli olduğu tartışması yıllar sürer.

7. ISRC'yi kim veriyor: MÜ-YAP, distribütör kodları ve kendi prefix'iniz

Türkiye'nin ulusal ISRC ajansı MÜ-YAP'tır. IFPI'ın ajans iletişim listesi Türkiye satırında MÜ-YAP'ı, Kuloğlu Mahallesi, Turnacıbaşı Caddesi 10, Beyoğlu/İstanbul adresiyle ve mu-yap.org sitesiyle listeler (IFPI, ISRC Agency Contacts). MÜ-YAP kendi tanıtımında da FSEK'in 42. maddesi uyarınca kurulmuş bir meslek birliği olduğunu ve Bakanlar Kurulu kararıyla IFPI'ın Türkiye ulusal grubu olarak tescil edildiğini belirtir (MÜ-YAP). Yani kendi prefix'inizi almak istiyorsanız gideceğiniz kapı budur.

İkinci yol, distribütörünüzün size kod vermesidir. Bu meşrudur — ama yalnızca distribütör onaylı bir ISRC yöneticisi (ISRC Manager) ise. ABD ISRC ajansı bu noktayı açıkça yazar: "kayıt sahibi adına ISRC atamaya yetkili birkaç şirket vardır" ve yetkisiz şirketlerden alınan kodlar "geçersizdir ve yetkili kayıt sahiplerinin verdiği kodlarla çakışma riski taşır" (US ISRC Agency). Yetkili yöneticilerin listesini IFPI tutar (ISRC Managers). Tahsisi olmayan bir servisin ürettiği kod ISRC değildir; on iki karakterlik, er ya da geç çakışacak bir dizedir.

Distribütör değiştirince ne olur

ISRC bir kaydı adlandırır, bir ticari ilişkiyi değil. Distribütör değiştirdiğinizde kodlar kayıtlarla birlikte gelir; bu doğrudan §4.6'dan ve değişmemiş bir kayda ikinci kod atama yasağından çıkar.

İnsanları yanıltan ayrıntı prefix'tedir. Distribütörünüz size QZ-XY7-25-00013 verdiyse, QZXY7 distribütörün kayıt sahibi kodudur. O on iki karakterlik kodu o kayıtta sonsuza kadar kullanmaya devam edersiniz — bu zorunludur — ama ayrıldıktan sonra QZXY7 altında yeni kod basamazsınız; sonraki yayınlarınız başka bir prefix taşır. Karışık prefix'li bir katalog kusurlu değildir; tayin kodu tekrar eden bir katalog kusurludur.

Kendi prefix'inizi ne zaman almalısınız

• Birden fazla sanatçıyla çalışan bir etiketseniz ya da yayın başına değil, sürekli kod atıyorsanız.
• Birden fazla distribütörle çalışıyor ve katalog boyunca tek bir sabit prefix istiyorsanız.
• Teslimattan önce koda ihtiyacınız varsa: sync, fiziksel üretim, radyo-televizyon teslimi ya da meslek birliği bildirimi.
• Kodlarınızın herhangi bir şirketin varlığını sürdürmesine bağlı olmasını istemiyorsanız.

İki sınır: prefix'ler sırayla tahsis edilir ve "tahsis edildikten sonra değiştirilemez"; hak sahibi prefix'i yalnızca "sahibi olduğunuz kayıtlara ISRC atamak için" kullanılmalıdır (US ISRC Agency). Başkasının kayıtlarına kod atıyorsanız ihtiyacınız olan şey kendi sanatçı prefix'iniz değil, yönetici statüsüdür.

8. UPC ve EAN: ürünün kimliği

UPC-A 12 hanedir, EAN-13 13 hane. İkisi de GS1 Global Trade Item Number'dır — GTIN-12 ve GTIN-13 — ve aynı yapıdadır: GS1 firma prefix'i, marka sahibinin verdiği ürün referansı ve son hanede tek bir kontrol hanesi.

UPC ürünü adlandırır: bu albüm, bu konfigürasyon. Aynı kaydın dijital albümü, CD'si ve plağı üç ayrı üründür ve normalde üç ayrı UPC taşır. Single kendi UPC'sini alır; o kayıt daha sonra albümde yer aldığında ISRC'sini korur, albüm ise başka bir UPC taşır. Türkiye'de GS1 üyeliği GS1 Türkiye üzerinden yürütülür (GS1 Türkiye); yalnızca dijital yayın yapan çoğu sanatçı için distribütörün verdiği UPC yeterlidir, fiziksel üretim ve perakende işin içine girdiğinde kendi firma prefix'iniz anlamlı hâle gelir.

GS1, GTIN'lerin veri tabanlarında tek biçimde saklanmasını önerir: "GS1, GTIN'in veri tabanlarında her zaman 14 haneli bir sayı olarak saklanmasını önerir. Daha kısa biçimler 14 karaktere kadar baştan sıfırlarla doldurulmalıdır" (GS1 EDI teknik kullanım kılavuzu). Bunu kendi tablolarınızda da yapın: eşleştirmeyi kolaylaştırır ve baştaki sıfırın Excel tarafından sessizce silinmesi klasiğini önler.

UPC-A'ya sıfır eklenince EAN-13 olur ve kontrol hanesi neden değişmez

Herkesin tekrarladığı, kimsenin açıklamadığı kısım bu. GS1 algoritmasındaki ağırlıklandırma sayının sağ ucuna sabitlenmiştir, soluna değil.

Kontrol hanesi en sağdaki konumdadır. Ondan hemen önceki haneden başlayıp sola doğru ilerlerken ağırlıklar ×3, ×1, ×3, ×1 diye sonsuza kadar sıralanır. Bu düzen kontrol hanesinin konumuna göre tanımlandığı için, sayı sola doğru 13 ya da 14 haneye doldurulduğunda GTIN-12'deki her hane aynı ağırlığı korur. Hiçbir şey kaymaz.

Sola sıfır eklemek toplamaya bir terim ekler ve o terim 0 × 3 ya da 0 × 1'dir — her iki hâlde de sıfır. Toplam değişmez; toplamı bir sonraki onun katına tamamlayan değer değişmez; kontrol hanesi değişmez.

UPC-A, EAN-13'e doldurulduğunda kontrol hanesini korur, çünkü ağırlıklar sağdan sayılır ve sola eklenen sıfır toplama tam olarak sıfır ekler.

İşletme açısından: 847022193712 ile 0847022193712 aynı GTIN'dir. Bir sistem birini reddediyorsa bu bir biçim kuralıdır, iki ayrı ürün değil — onu memnun etmek için ikinci bir UPC üretmeyin.

9. Kontrol hanesi hesabı, elle

GS1 hesabı üç adımda tanımlar: her konumu kendi değişen çarpanıyla çarpın, "sonuçları toplayarak toplamı elde edin", sonra "toplamı, ona eşit veya ondan büyük en yakın onun katından çıkarın" (GS1, Check Digit Calculator). GS1 bunu GTIN uzunluğuna göre soldan hizalı tablolarla yayımlar; aşağıdaki sağdan hizalı biçim eşdeğerdir, her uzunlukta çalışır ve ezberlenmeye değer olan budur.

Yordam.

1. Kontrol hanesinden önceki haneleri alın.
2. Bunların en sağdakinden başlayıp sola doğru sırayla 3, 1, 3, 1, … ile çarpın.
3. Çarpımları toplayın.
4. Toplamı bir sonraki onun katına yuvarlayın; fark kontrol hanesidir. Toplam zaten onun katıysa kontrol hanesi 0'dır.

Çözümlü örnek. 847022193712 UPC-A'sını ele alalım: ilk on bir hane 84702219371, sondaki 2 ise türeteceğimiz kontrol hanesi. On bir haneyi sağdan okuyoruz:

Toplam: 3 + 7 + 9 + 9 + 3 + 2 + 6 + 0 + 21 + 4 + 24 = 88.

88'e eşit veya ondan büyük en yakın onun katı 90'dır. 90 − 88 = 2.

Kontrol hanesi 2, yani tam UPC-A 847022193712. ✓

Şimdi EAN-13. Başa sıfır ekleyin: 0847022193712. Kontrol hanesinden önceki on iki hane 084702219371. Sağdan okunduğunda özgün on bir hane aynı ağırlıkları korur; yeni baştaki 0 on ikinci ağırlığı, yani ×1'i alır ve toplama 0 ekler. Toplam: 88. Bir sonraki onun katı: 90. Kontrol hanesi: 2 — değişmedi, tam da öngörüldüğü gibi.

Üretmek yerine doğrulamak için aynı yordamı kontrol hanesini de ×1 ağırlığıyla dahil ederek işletin ve toplamın onun katı olduğunu görün. 847022193712 için: 88 + 2 = 90. Tutarlı.

Kontrol hanesi sayının doğru yazıldığını kanıtlar; sizin sayınız olduğunu kanıtlamaz.

Algoritma tek haneli hataların tamamını ve komşu hane yer değiştirmelerinin çoğunu yakalar — ama hepsini değil. Aralarındaki fark 5 olan komşu hanelerin yer değiştirmesi (0/5, 1/6, 2/7, 3/8, 4/9) ağırlıklı toplamı tam olarak ±10 değiştirir ve kontrol hanesi geçerli kalır. Bu sınıftaki yazım hatası sessizce geçer; bu yüzden UPC'yi bir doğrulayıcıya değil, aldığınız kaynağa karşı kontrol edersiniz.

ISRC biçimini ve UPC/EAN kontrol hanelerini, mazufa.com'daki ücretsiz tarayıcı tabanlı denetleyiciyle kontrol edebilirsiniz; araç tamamen sizin cihazınızda çalışır.

10. Yaygın hata kalıpları

Aynı ISRC'yi farklı kayıtlarda kullanmak. Elinizdeki en kötü hata, çünkü kendi kendini düzeltmez: aşağıdaki her eşleştirme sistemi iki kaydı kalıcı olarak tek kayıt sayar. Sebebi neredeyse her zaman bir tabloda kopyala-yapıştır ya da güncellenmeyen bir şablon satırıdır.

Değişmemiş yeniden yayım için yeni ISRC basmak. Kaydın birikmiş kimliğini çöpe atar. Sebebi genellikle distribütör formundaki "zaten ISRC'm var" alanının boş bırakılmasıdır. O alanı her zaman doldurun.

Türkü künyesini yalnızca "Anonim" ile geçmek. Düzenleme payını beyan etmemek demektir (bölüm 2). Aynı hatanın simetriği: fasıl repertuvarında bestekârı bilinen bir eseri "Geleneksel" yazmak.

Kaynak kişiyi eser sahibi alanına yazmak. Kaynak kişi bir repertuvar bilgisidir; eser sahipliği alanına yazıldığında hem yanlış beyan olur hem de sonradan düzeltilmesi zor bir kayıt üretir. Bu bilgiyi künyenin serbest metin/notlar tarafında taşıyın.

Yanlış ülke kodu. Genellikle daha kötü bir şeyin belirtisidir: kod elle yazılmıştır ya da tahsisi olmayan bir servis kod uydurmuştur. Tanımadığınız bir ülke kodunu yayından sonra değil, yayından önce araştırın.

ISRC'de karakter yer değiştirmesi. Kontrol hanesi yok, tespit yok. Kayıt ya kimseye ait olmayan (dinlemeler eşleşmez) ya da başkasına ait (dinlemeler ona yazılır) bir kimlikle teslim edilir. Çözüm: yeniden yazmak yerine kopyalayıp yapıştırmak ve bir yayındaki tüm ISRC'leri tek bir kaynak listeye karşı doğrulamak.

Kontrol hanesi tutmayan UPC. Neredeyse her zaman yazım hatası, kırpılma ya da Excel'in yediği baştaki sıfır. Sütunu yapıştırmadan önce metin biçimine alın. Bu hatanın tek iyi yanı gürültülü olmasıdır: çoğu sistem reddeder.

Ses teslimi ile künyedeki kimliklerin uyuşmaması. En sessiz ve en pahalı hata. Ses dosyasına gömülü ISRC, teslimat künyesindeki (DDEX ya da tablo) ISRC ve meslek birliği bildirimindeki ISRC aynı on iki karakter olmalıdır. Ayrıştıklarında her şey çalışıyor görünür — yayın çıkar, dinlemeler birikir, panellerde sayılar görünür — ama eşleştirme göremediğiniz bir yerde, aylar sonra ödeme zamanında kırılır.

En pahalıya mal olan kimlik hataları, yayının çıkmasına izin verip eşleştirmeyi sonradan bozanlardır.

11. Bir dinlemenin ödemeye dönüşme zinciri

Zinciri bilmek, kırık bir kimliğin tam olarak nerede kestiğini gösterir.

1. Dinleme gerçekleşir. Servis, olayı kendi kataloğundaki kayda yazar; o kayıt sizin teslim ettiğiniz ISRC ile eşleşmiştir.
2. Servis raporlar. Kullanım raporları hak sahibine ya da distribütöre ISRC bazında, yayın ise UPC ile tanımlanmış olarak ulaşır. Kayıt tarafındaki para burada hesaplanır ve dinleme başına sabit bir ücret değildir: Spotify akış başına bir oran ödemediğini, gelirin havuzlandığını ve akış payına (streamshare) göre bölüşüldüğünü belirtir.
3. Distribütör mahsuplaşır. Rapor satırlarını ISRC ve UPC üzerinden kataloğunuzla eşleştirir. Kataloğunuzda olmayan bir ISRC ekstrenize hiç ulaşmaz; tahsis edilmemiş olarak bekler.
4. Eser tarafı paralel yürür. Eserin mekanik ve temsil gelirleri, eser sahipleri tarafındaki meslek birlikleri üzerinden toplanır; raporlanan ISRC, tescilli eserle (ISWC) ve oradan bestekâr, söz yazarı, düzenleyen ve yayıncıyla bağlanır. Ayrı boru hattı, ayrı takvim, ayrı para.
5. Bağlantılı haklar. Kaydın yayın ve umuma iletim geliri, bağlantılı hak tarafındaki birlikler üzerinden toplanır ve hak sahibi ile icracıları gösteren bir bildirime karşı, yine ISRC üzerinden eşleştirilir.
6. Ödeme. Para, kaynakta uygulanan vergi muamelesine tabi olarak aktarılır.

Her adım bir kimlik üzerinden yapılan birleştirmedir (join) ve birleştirmeler sessizce başarısız olur. 1. ya da 2. adımda ISRC kırılırsa kayıt tarafındaki para eşleşmez. 4. adımda ISRC↔ISWC bağı kırılırsa bestecinin, söz yazarının ve düzenleyenin parası eşleşmez. UPC kırılırsa ürün bazlı mutabakat çöker ve elinizde yayınla bağdaştıramadığınız bir ekstre kalır. Ses ile künye arasındaki karşılık kırılırsa hepsi aynı anda kırılır.

Aldığınız her telif, bir veri tabanı birleştirmesinin sonucudur; o birleştirmeyi ayakta tutan tek şey kimliklerdir.

Disiplin gösterişsizdir ve yayın başına bir saat sürer. Tek bir yetkili tablo tutun: parça adı, versiyon, ISRC, ISWC, beste/söz/düzenleme payları, kaynak kişi ve derleyen bilgisi, yayın UPC'si. Kimlik sütunlarını metin biçimine alın. ISRC'leri teslimat sırasında değil, teslimattan önce atayın. Her UPC'nin kontrol hanesini doğrulayın. Ses dosyalarına gömülü kimliklerin tabloyla aynı olduğunu teyit edin. Kayıtları ve eserleri ilgili meslek birliklerine aynı kodlarla bildirin. Ekstrede bir satır eksik olduğunda, tartışacağınız bir doğruluk kaynağınız olur; o olmadan ne ödenmesi gerektiğini ortaya koyamazsınız.

12. Hızlı özet

• ISRC = kayıt. 12 karakter, tireler görüntü, kontrol hanesi yok, referans yılı kodun atandığı yıl. Dosya değiştiyse yeni kod; ambalaj değiştiyse aynı kod.
• Remaster otomatik olarak yeni ISRC demek değildir. Handbook §A.10.1 kuralı yaratıcı katkıya bağlar ve seviye/EQ/gürültü temizleme/örnekleme dönüşümü gibi teknolojik işlemleri açıkça dışarıda bırakır. Ama remaster orijinalin yanında ayrı parça olarak satılıyorsa, ayrı ürün olduğu için kendi kodunu alır.
• ISWC = eser. Anonim bir türkünün üstüne binen düzenleme, FSEK m.6/4 anlamında işlenmedir ve m.8/2 gereği sahibi düzenleyendir. Yalnızca "Anonim" yazmak bu payı beyan etmemektir.
• Fasıl repertuvarında bestekâr bellidir. Koruma süresinin dolmuş olması eser kimliğini ortadan kaldırmaz; "Geleneksel" yazmak yanlıştır.
• UPC = ürün. Kontrol hanesi sağdan hesaplanır; UPC-A'ya baştan sıfır eklemek EAN-13 verir ve kontrol hanesini değiştirmez.
• Kayıt tarafı ile eser tarafı ayrı birliklerde durur: faaliyet alanı "Musiki Eseri Sahipleri" olan birlikler eser tarafını, "Fonogram Yapımcıları" ve "İcracı Sanatçılar" alanındakiler bağlantılı hak tarafını temsil eder. İlk grup için asıl anahtar ISWC, ikinci grup için ISRC'dir.

Mazufa'da dağıtım ücretsizdir — yükleme ücreti, abonelik ya da yayın başına ücret yoktur; tek kesinti tahsil edilen telif gelirlerinin %5'idir ve her eksiksiz başvuru insan tarafından incelenir.

Kaynaklar

• IFPI, ISRC Structure (ülke kodu, kayıt sahibi kodu, referans yılı, tayin kodu; referans yılının tanımı ve amacı) — https://isrc.ifpi.org/isrc-standard/isrc-structure
• IFPI, International Standard Recording Code (ISRC) Handbook (§3.3.4 tayin kodu aralıkları; §4.3 esaslı değişiklik olmadan ikinci ISRC verilmez; §4.6 değişmemiş kaydın satışı/lisansı; §5 tireler kodun parçası değildir; §A.3 ISRC yeniden atanmaz; §A.9.1 canlı kayıtlar; §A.9.4 edit'ler; §A.9.8 remiksler; §A.9.14 öğesi susturulmuş versiyonlar; §A.10.1 remastering ve yaratıcı katkı; §A.10.2 çalma süresi değişiklikleri) — https://www.ifpi.org/wp-content/uploads/2021/02/ISRC_Handbook.pdf
• IFPI, ISRC FAQs (remiks ve edit; 10 saniyelik süre eşiği; hiç ISRC almamış kaydın yeniden yayımı) — https://isrc.ifpi.org/faqs
• IFPI, ISRC Agency Contacts (Türkiye ulusal ISRC ajansı olarak MÜ-YAP) — https://isrc.ifpi.org/contacts/isrc-agency-contacts
• IFPI, ISRC Managers (hak sahibi adına ISRC atamaya yetkili kuruluşlar) — https://isrc.ifpi.org/get-isrc/isrc-managers
• MÜ-YAP, Bağlantılı Hak Sahibi Fonogram Yapımcıları Meslek Birliği — https://www.mu-yap.org/
• US ISRC Agency, How It Works (prefix'ler sırayla tahsis edilir ve değiştirilemez; hak sahibi prefix'i yalnızca sahip olunan kayıtlar için; yetkisiz kod üreticilerinden kaynaklanan çakışma riski) — https://usisrc.org/how-it-works/
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Telif Hakları Genel Müdürlüğü, Meslek Birlikleri Hakkında (meslek birliği kütüğü: MESAM, MSG, MÜ-YAP, MÜYA-BİR, MÜYOR-BİR, MÜZİK-BİR, TSMB ve faaliyet alanları) — https://www.telifhaklari.gov.tr/TR-332333/meslek-birlikleri-hakkinda.html
• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (m.1/B-j bağlantılı haklar; m.6 işlenmeler ve derlemeler, m.6/4 musiki aranjman ve tertipleri; m.8/2 işlenme ve derlemenin sahibi; m.80 komşu haklar) — https://www.telifhaklari.gov.tr/Eklenti/106879,fikir-ve-sanat-eserleri-kanunupdf.pdf
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Telif Hakları Genel Müdürlüğü, Kayıt-Tescil — https://www.telifhaklari.gov.tr/TR-332342/kayit-tescil.html
• MESAM, Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliği — https://www.mesam.org.tr/
• MSG, Musiki Eseri Sahipleri Grubu Meslek Birliği — https://www.msg.org.tr/
• MÜYOR-BİR, Müzik Yorumcuları Meslek Birliği — https://www.muyorbir.org.tr/
• GS1, Check Digit Calculator ve elle hesaplama açıklaması (ağırlıklandırma, toplama ve en yakın eşit veya büyük onun katından çıkarma) — https://www.gs1.org/services/check-digit-calculator
• GS1, Communicating GS1 trade item numbers (GTIN'lerin 14 hane olarak saklanması, kısa biçimlerin baştan sıfırla doldurulması) — https://www.gs1.org/edi-xml/technical-user-guide/Item_Numbers
• GS1 Türkiye — https://www.gs1tr.org/
• ISO 15707:2001, International Standard Musical Work Code (ISWC) — https://www.iso.org/standard/28780.html
• CISAC, International Identifiers (ISWC yönetimi) — https://www.cisac.org/services/information-services/international-identifiers
• ISWC International Agency — https://www.iswc.org/

Örnekler ve sınırlar üzerine bir not. Buradaki TR-A1B-25-00017, QZ-XY7-25-00013 ve 847022193712 kodları yapı ve hesap göstermek için kullanılmış, biçim olarak geçerli örneklerdir; herhangi bir yayının ya da kaydın kimliği olarak sunulmamıştır. Meslek birlikleri bu belgede yalnızca Bakanlık kütüğündeki faaliyet alanlarıyla tarif edilmiştir; birliklerin iç bildirim, dağıtım ve pay hesaplama usulleri hakkında burada hiçbir iddiada bulunulmamıştır — bu usuller için ilgili birliğin kendi güncel yönergelerine bakılmalıdır. Aynı şekilde, Türkiye'de türkü ve fasıl künyelerindeki hata oranına dair yayımlanmış bir ölçüm bilmiyoruz; bu belgedeki hata kalıpları sektörde yaygın olarak karşılaşılan durumlardır, ölçülmüş oranlar değildir.